Δημοσιεύτηκε στο τεύχος Μαρτίου 2026, των "Ναυτικών Χρονικών".
Του Κωνσταντίνου Χλωμούδη|
Ομότιμου Καθηγητή
Πανεπιστημίου Πειραιώς
Κάποιες σκέψεις με την πρόθεση να «ταρακουνηθεί»
– λίγο περισσότερο και λίγο βαθύτερα – η σκέψη όσων εμπλέκονται στη χάραξη
πολιτικής και στρατηγικής για τη ναυτιλία στη χώρα μας. Και αυτό γιατί η
συζήτηση που εξελίσσεται σήμερα στις Βρυξέλλες δεν αφορά αποκλειστικά ούτε την
ελληνική κυβέρνηση, ούτε μόνο την ελληνική πλοιοκτησία και πλοιοδιαχείριση,
ούτε καν στενά το ελληνικό ναυτιλιακό cluster. Αφορά, στην πραγματικότητα, το
σύνολο της ελληνικής οικονομίας και τη θέση της χώρας στον νέο γεωοικονομικό
χάρτη.
Δεν πρόκειται
για τεχνική συζήτηση – αλλά για στρατηγική επιλογή
Οι έννοιες του λεγόμενου «28ου καθεστώτος» και
της «ευρωπαϊκής προτίμησης» μπορεί να ακούγονται τεχνικές, μακρινές ή ακόμη και
ασαφείς. Όμως, πλέον αγγίζουν τον σκληρό πυρήνα της ευρωπαϊκής οικονομικής
στρατηγικής. Και – σε αντίθεση με προηγούμενους κύκλους συζήτησης – δεν
είναι καθόλου βέβαιο ότι η ναυτιλία θα μείνει εκτός και αυτή τη φορά.
Η διεθνής συγκυρία έχει αλλάξει. Οι Ηνωμένες
Πολιτείες, με το νέο Maritime Action Plan, εγκαταλείπουν ανοιχτά την
ουδετερότητα πολιτικής έναντι της ναυτιλίας και υιοθετούν ένα επιθετικό μοντέλο
βιομηχανικής πολιτικής: καθολικά λιμενικά τέλη, στρατηγικά ταμεία
χρηματοδότησης, ανασύσταση ναυπηγικής βάσης και ρητή σύνδεση εμπορικής
ναυτιλίας με εθνική ασφάλεια. Το μήνυμα είναι σαφές: η ναυτιλία επιστρέφει
στο επίκεντρο της κρατικής στρατηγικής.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ευρωπαϊκή συζήτηση για
το «28ο καθεστώς» και την «ευρωπαϊκή προτίμηση» δεν μπορεί να είναι πλέον μόνον
υπόθεση ακαδημαϊκή. Είναι προοίμιο πολιτικών επιλογών με πραγματικές συνέπειες.
Η ελληνική
ναυτιλία ως σύστημα – όχι ως απομονωμένος κλάδος
Η ελληνική πλοιοκτητική και πλοιοδιαχειριστική
δραστηριότητα δεν αποτελεί απλώς έναν επιτυχημένο επιχειρηματικό τομέα. Γύρω
της – και χάρη σε αυτήν – έχει αναπτυχθεί ένα πλήρες, διεθνώς ανταγωνιστικό
ναυτιλιακό cluster: νομικές και χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, ασφάλιση,
τεχνική υποστήριξη, ναυλομεσιτεία, διαχείριση κινδύνων, εκπαίδευση και γνώση.
Πρόκειται για έναν από τους ελάχιστους τομείς
στους οποίους η Ελλάδα διαθέτει διαχρονικά παγκόσμια πρωτοκαθεδρία, παράγοντας
εισόδημα, απασχόληση, τεχνογνωσία και – το λιγότερο συζητημένο – γεωοικονομικό
βάρος.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν οι ευρωπαϊκές
πρωτοβουλίες μας αφορούν. Το ερώτημα είναι αν είμαστε έτοιμοι να τις
διαβάσουμε στρατηγικά και να επηρεάσουμε τον σχεδιασμό τους, αντί να
προσαρμοστούμε εκ των υστέρων σε κανόνες που θα έχουν σχεδιαστεί με άλλες
οικονομίες και άλλες προτεραιότητες κατά νου.
Το «28ο
καθεστώς»: εργαλείο ενίσχυσης ή μηχανισμός έμμεσης ρύθμισης;
Η ιδέα ενός ενιαίου, προαιρετικού ευρωπαϊκού
νομικού πλαισίου για επιχειρήσεις φιλοδοξεί να μειώσει τον κατακερματισμό της ευρωπαϊκής
εσωτερικής αγοράς. Για τη ναυτιλία, όμως, το ερώτημα είναι εξαιρετικά λεπτό.
Η ελληνική ναυτιλία αναπτύχθηκε ιστορικά μέσα από
ευελιξία, διεθνή προσανατολισμό και λειτουργία σε παγκόσμιους κανόνες –
όχι αποκλειστικά ευρωπαϊκούς. Ένα «28ο καθεστώς» σχεδιασμένο κυρίως με γνώμονα
βιομηχανικές, ψηφιακές ή τεχνολογικές επιχειρήσεις ενδέχεται, αν δεν υπάρξει
πρόνοια, να οδηγήσει σε έμμεση ομογενοποίηση κανόνων που σήμερα
αποτελούν συγκριτικό πλεονέκτημα για το ελληνικό ναυτιλιακό οικοσύστημα.
Ταυτόχρονα, δεν μπορεί να αγνοηθεί η άλλη όψη:
εάν το «28ο καθεστώς» προσφέρει πραγματική ευελιξία, προβλεψιμότητα και
ανταγωνιστικότητα σε εταιρικές δομές, χρηματοδότηση, ψηφιακές υπηρεσίες και
υποστηρικτικές δραστηριότητες, τότε μπορεί να λειτουργήσει ως πολλαπλασιαστής
ισχύος για το ναυτιλιακό cluster, ιδίως για μικρότερες και μεσαίες
επιχειρήσεις που δεν έχουν πρόσβαση σε κεφαλαιαγορές ή σύνθετα χρηματοδοτικά
εργαλεία.
Το κρίσιμο ερώτημα για την ελληνική κυβέρνηση και
τη ναυτιλιακή κοινότητα δεν είναι αν θα «υποστηρίξουν» ή θα «απορρίψουν» την
ιδέα. Είναι αν θα συνδιαμορφώσουν ενεργά τον σχεδιασμό της, ώστε να
ενσωματώνει τις ιδιαιτερότητες ενός κατεξοχήν παγκόσμιου κλάδου.
«Ευρωπαϊκή
προτίμηση»: ανάμεσα στη στρατηγική αυτονομία και τον προστατευτισμό
Η έννοια της ευρωπαϊκής προτίμησης αναδύεται ως
απάντηση σε έναν κόσμο έντονου γεωοικονομικού ανταγωνισμού, κρατικών
επιδοτήσεων και στρατηγικών εξαρτήσεων. Για τη ναυτιλία, όμως, η συζήτηση είναι
αναγκαστικά διπλή.
Από τη μία πλευρά, μια έξυπνα σχεδιασμένη
ευρωπαϊκή προτίμηση θα μπορούσε να στηρίξει κρίσιμες αλυσίδες αξίας:
ευρωπαϊκά ναυπηγεία, ναυτιλιακό εξοπλισμό, καύσιμα χαμηλών εκπομπών, λιμενικές
και ψηφιακές υποδομές. Θα ενίσχυε την τεχνογνωσία, την απασχόληση και τη
στρατηγική αυτονομία – στόχους που αφορούν άμεσα και την Ελλάδα.
Από την άλλη, μια άκαμπτη ή ιδεολογικά
φορτισμένη εκδοχή της ευρωπαϊκής προτίμησης κινδυνεύει να συγκρουστεί με τη
φύση της ναυτιλίας. Ο ελληνόκτητος στόλος λειτουργεί σε διεθνείς αγορές, με
παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, διεθνή πληρώματα και διεθνή χρηματοδότηση. Αν η
ευρωπαϊκή προτίμηση μεταφραστεί σε περιορισμούς επιλογών ή αυξημένο κόστος
συμμόρφωσης, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι απώλεια ανταγωνιστικότητας και
δραστηριότητας από την Ευρώπη.
Το αμερικανικό παράδειγμα δείχνει ότι η
βιομηχανική πολιτική μπορεί να είναι αποτελεσματική – αλλά και ότι το κόστος
μετακυλίεται. Η Ευρώπη οφείλει να προσεκτική καινοτόμα και ευέλικτη.
Από την άμυνα
στη στρατηγική πρόταση
Η Ελλάδα έχει ιστορικά προσεγγίσει τις ευρωπαϊκές
ναυτιλιακές πρωτοβουλίες αμυντικά: με στόχο τη διατήρηση
κεκτημένων, την εξασφάλιση εξαιρέσεων ή την αποφυγή δυσμενών ρυθμίσεων. Σήμερα,
όμως, το διακύβευμα είναι διαφορετικό.
Το ελληνικό ναυτιλιακό οικοσύστημα – κράτος,
πλοιοκτησία, λιμένες, υπηρεσίες, χρηματοδότηση, εκπαίδευση, προμηθευτές της
ναυτιλίας και επαναγεννηθείσα ναυπηγική βιομηχανία – διαθέτει πλέον την κλίμακα
και την εμπειρία να διατυπώσει θετική, συνεκτική στρατηγική πρόταση:
- Πώς μπορεί ένα ευρωπαϊκό «28ο καθεστώς» να ενισχύσει πραγματικά τα
ναυτιλιακά clusters και εν προκειμένω το Ελληνικό;
- Πώς μπορεί η ευρωπαϊκή προτίμηση να στηρίξει κρίσιμες αλυσίδες αξίας
χωρίς να υπονομεύει την παγκόσμια ανταγωνιστικότητα;
- Ποια τμήματα της ναυτιλιακής δραστηριότητας έχει νόημα να
«ευρωπαϊκοποιηθούν» (συγνώμη για τον νεολογισμό) και ποια πρέπει να
παραμείνουν ανοιχτά και διεθνή;
Αυτά δεν είναι τεχνικά ερωτήματα. Είναι βαθιά
πολιτικά και στρατηγικά.
Η ναυτιλία ως
εθνικό – και ευρωπαϊκό – κεφάλαιο
Η ελληνική ναυτιλία δεν είναι μόνο ελληνικό
πλεονέκτημα. Είναι και ευρωπαϊκό κεφάλαιο. Όσο πιο καθαρά το αναδείξει η
χώρα, τόσο μεγαλύτερη επιρροή μπορεί να ασκήσει στον ευρωπαϊκό σχεδιασμό.
Η συζήτηση για το «28ο καθεστώς» και την
«ευρωπαϊκή προτίμηση» προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία: να περάσουμε από την
άμυνα στη συνδιαμόρφωση. Να μην περιοριστούμε στο τι δεν θέλουμε, αλλά
να διατυπώσουμε καθαρά τι θέλουμε – και γιατί αυτό εξυπηρετεί όχι μόνο τη
ναυτιλία, αλλά την ελληνική οικονομία και κοινωνία στο σύνολό της.
Αυτή τη φορά, αν η χώρα δεν συμμετάσχει θεσμικά και στρατηγικά, οι αποφάσεις θα ληφθούν αλλού και από άλλους. Και, όπως συχνά συμβαίνει στην Ευρώπη, θα ισχύσουν για όλους – ανεξαρτήτως αν αντανακλούν τις πραγματικές μας ανάγκες.
